احاطه شده است و از مسافت دور بسيار دلپذير مىنمايد چون نزديك‌تر برويم انبوهى از آلونك‌هاى گلى است . چنان كه در بيرون اين خانه‌ها كه فقط شامل ديوارهاى گلى بىرنگ و ريخت است نام و اثرى از باغچه و منبع آب نيست و نه آن ذوق و سليقه‌اى كه گاهى در داخل خانه‌ها ديده مىشود . ازاين‌رو در آن‌جا ظاهر آدمى حاكى از طبع متباينى است كه در نهاد اوست . فرد واحدى در يك لحظه از فرط غرور خدا را بنده نيست و در لحظهء ديگر بنده‌اى عاجز و فرومايه است . با اينكه ايرانيان آشنائى قابل‌ملاحظه‌اى با مبانى تمدن دارند باز اين مانع از آن نيست كه تعصبات چرند و خرافات هم داشته باشند . مذهب گاهى در نزد ايشان به حالت ركود و فراموشى است و زمانى نيك بارز و عيان است . لحظه‌اى غضب تعصب‌آميز آنها را برمىانگيزد و لحظهء بعد به صورت انكار وجود خدا و رسول ظاهر مىشود . دولت ، هم شأنى پدرانه دارد هم فطانت ماكياولى ، از جهت سادگى سازمانى خود حامى و پدرانه است و از لحاظ مهارت در تمشيت امور ماكياولى است . زندگانى هم باشكوه و عالى است و هم عارى از پاكيزگى است . مردم هم مايهء بيزارىاند و هم اصالت و نجابت دارند و كارنامهء زندگى سرشار از افسونگرى است . سفرنامه‌ها - پيش از ختم كلام ميل دارم سخنى چند در باب كتابهائى بنويسم كه در كار ايران‌شناسىام به آنها دسترسى يافته‌ام بخصوص سفرنامه‌ها و كتب تحقيقى و اكتشافى . كمتر كشورى كه تا اين اندازه كم مسافر داشته اين همه زياد كتاب و آثار راجع به آن تصنيف شده است . دليل اين كار هم روشن است . در نظر هر تازه‌واردى قدرت نسبى تجربيات او انگيزهء تأليف كتابى شده است . در زمرهء اين قبيل تأليفات آثارى هست كه براى پرداختن آنها حداكثر كار مشقت‌بار و قابل ستايشى كه تاكنون در صنعت چاپ وقوع يافته انجام گرديده است . از قدر و منزلت اين‌گونه آثار به‌هيچ‌وجه نخواهد كاست ، بلكه بر منزلت آنها خواهد افزود كه اين حقيقت را خاطرنشان سازم كه ناقابل‌ترين اباطيلى هم كه زير چاپ رفته است در ميان آنها ديده مىشود . اميدوارم به زودى در مجلد جداگانه‌اى